شهر نَطَنز، مرکز
شهرستان نطنز، از شهرهای تاریخی و مرکزی ایران است که در
استان اصفهان و در میانه راه
کاشان به
اصفهان در دامنه
کوهستان کرکس قرار دارد.
در تقسیمات رسمی کشوری، نطنز مرکز شهرستان نطنز است. ارتفاع شهر نطنز از دریا ۱۶۰۰ متر است. نطنز دارای آب وهوای معتدل کوهپایهای است.
تاریخ، مردم و فرهنگ[ویرایش]
سمعانی در کتاب «انساب» همانند یاقوت در کتاب معجم البلدان، نطنز را «بلیده» یعنی شهر کوچکی از توابع اصفهان خواندهاست. ویژگی های شاخص مردم اهل شهرستان نطنز:نطنزی هااغلب افرادی باهوش وبااستعداد، باپشتکار ،صبور،سازگار با شرایط سخت ودشوارزندگی، قانع و صرفه جو هستند.پرهیز از اسراف و روحیه قناعت در مردم این خطه سبب بی نیازی مالی بسیاری از خانواده های نطنزی شده است. از دیگر ویژگی های انها می توان به بالا بودن روحیه ی رقابت در انها برای پیشرفت و موفقیت اشاره کرد،بگونه ای که با دیدن ویژگی های برجسته و موفقیت های کسب شده ی اطرافیان ازتلاشی مضاعف برای ارتقای اوضاع زندگی خوددریغ نمی ورزند.زبان :زبان مردم نطنز یکی از گویشهای کهن زبانهای ایرانی است.لهجه ی انها تا حد زیادی به لهجه ی مردم اصفهان شباهت داردودرعین حال از نظرنحوه ی تلفظ کلمات و جملات ویژگی های منحصر بفرد خود را نیز دارد. در روستاهای نطنز و بخشهای مختلف آن شاهد هستیم که مردم در تلفظ کلمات و بیان جملات هر کدام بنحوی کش و قوسهای خاصی در تلفظ کلمات میدهندوگاهی گویش برخی افراد قدیمی و مسن این شهرستان برای سایرین قابل فهم نیست.
مراسم: پنجشنبه بازار که از اعصار گذشته در قصبه مرکزی نطنز برگزار میگشته، محلی بوده برای دادوستد که این سنت تا به امروز کماکان ادامه داشته، که میتوان زیبائی خاصی را از حضور روستائیان مشاهده نمود. دیگر مراسم مرسوم در نطنز همان مراسمهای رایج در ایران بوده منتها با یک ویژه گیهای خاص مثلاً بیشتر در گذشتها که مراسم عروسی در روستاها برگزار میگردید با یک شوروحال خاصی بود بطوریکه چند روز طول میکشید مانند مراسم حنابندان، طبقکشی و...، مراسم مذهبی مانند بلندکردن نخل در روز عاشورا و دور چرخاندن آن میباشد که همچو دیگر نقاط است و از دیگر مراسم رفتن به زیارت امامزادگان و اهل قبور در شبهای «برات» است که به شب نیمه شعبان گفته میشود یعنی در بعدازظهر روز چهاردهم ماه شعبان اهالی بر سر قبور رفتگان خود خیرات و نذورات گذاشته. لباس: در مورد لباس مردم نطنز باید گفت که امروزه بجز ابیانه (آخرین روستای واقع در رودخانه برزرود) که بخش عمدهای از فرهنگ گذشته خود را هنوز حفظ داشته، دیگر نقاط به صورت معمول است.
صنایع دستی: یکی از صنایع موجود در مرکز نطنز چینی آن است که هنوز بروش دستی تولید میگردد، همچنین یکی دیگر از مشاغل گذشته نطنز حلاجی یا همان پارچه بافیست، که هنوز بعضی از این دستگاههای قدیمی موجود میباشد. ریسندگی و قالی بافی یکی دیگر از کارهای دستی مناطق نطنز است که دومی یعنی قالی بافی آن هنور در روستاها رایج بوده و تولیدات آن به بازار فرش کاشان گسیل میگردد، شیلونگری یکی از کارهای قدیمی موجود در بازار نطنز بوده. بازار شهر نطنز شامل دو قسمت میباشد که محله قدیمی آن که به پشت بازار معروف است روزگاری بازار قصبه مرکزی نطنز بوده، که در آن آهنگری، شیلونگری (قفلسازی)، نجاری و خراطی از کارهای متداول آن عصر بوده، که تا چند سالی پیش پیرمردهای بازمانده از آن دوران هم چنان در آن کار میکردند.
تحفه نطنز تحفه نطنز در فرهنگ عامه کنایه از نمونهای نادر و کمیاب است که میتواند در مورد هر شخص یا هر شیء مصداق پیدا کند، اما قریب به اتفاق سالخوردگان و راویان تاریخ و فرهنگ اجتماعی و ادبیات نطنز براین عقیدهاند که تحفه نطنز به نوعی محصول خشکبار اطلاق میشود که متشکل از میوهای به نام الگ (از خانواده هلو است که بسیار شیرین است و فقط در آبادیهای نطنز به دست میآید) و مغزگردوی آسیاب شده و خاک قند است که در اصطلاح محلی به آن «جوزقند» میگویند و برخی به آن گرد دارچین و هل نیز اضافه میکنند. اما بسیاری دیگر ازمردم «گلابی» را تحفه نطنز میدانند، چرا که «گلابی» نطنز از نظر طعم و مزه در نوع خود بی نظیر است و این بخاطر ترکیبات خاک و آب و هوای ویژه نطنز است، چرا که نهالهای گلابی نطنز را در مناطق دیگر تکثیر کردهاند، اما محصول آنها چنین کیفیتی ندارد... به طور کلی آب و خاک و هوای مساعد خطه نطنز، به گونه ایست که شرایط برای رویش و تولید بهترین نوع محصولات کشاورزی زمینی و باغی را فراهم کرده و در یک کلام میتوان گفت، تمامی محصولات گیاهی نطنز جنبه «تحفه» دارند.انار(باپوست سیاه رنگ یا سفید رنگ) وگردوی نطنز نیزاز دیگر محصولات مرغوب این شهرستان محسوب می شوند. واین در شرایطی است که به دلیل نبودن صنایع تبدیلی در این شهرستان هر سال مقدار زیادی از این محصولات از بین میروند.
جاذبههای تاریخی[ویرایش]
آتشکده: این آتشکده بنایی از عهد ساسانی است که در حوالی مسجد جمعه (جامع) و در میان باغی قرار دارد. ارتفاع این بنا از سطح زمین به ۲ متر میرسد. آثار کمی از این بنا که شباهت بسیار کاملی به بناهای دوران ساسانی دارد، شامل چهارستون از هفت ستون اولیه و یک اتاق از چهار اتاق آن بجا مانده و بقیه فروریختهاست. دو تاقچه از چهار تاقچهای که سطح مربع بنا را به تاق فوقانی گنبد متصل میکند هنوز باقی است. ابعاد هر یک از اضلاع خارجی بنا ۳۵ /۱۱ متر بود، و ضلع داخل بنا ۷ متر طول درد. دهانه هر تاق ۵/۶۹ متر است. اصل بنا با سنگ لاشه و پوششی از گچ ساخته شدهاست.
مسجد جامع نطنز در کنار چنار کهنسال
مسجد جمعه (جامع): مسجد جمعه یا مسجد جامع نطنز مجموعهای از چندین بنا است که این بناها در دوران الجایتو خدابنده و پسرش ابوسعید بهادرخان به ترتیب زیر ساخته شدهاست: - مسجد بین سالهای ۷۰۴ تا ۷۰۹ هجری. - بقعه شیخ عبدالصمد به سال ۷۰۷ هجری. - ایوان جلوخان خانقاه در سال ۷۱۶ و ۸۱۷ هجری. - مناره که تاریخ پایان بنای آن سال ۷۲۵ هجری نوشته شدهاست. یکی از مورخان به نام «آندره گدار» درباره بنای مسجد جمعه نطنز که از نظر سبک معماری در نوع خود کم نظیر است و نشانههایی از معماری چند دوره را در خود حفظ کردهاست، مینویسد: «مسجد که نسبتاً از خرابی محفوظ مانده مرکب است از یک شبستان هشت ضلعی گنبددار مشرف برصحنی که چهار ایوان دارد. اضلاع صحن را دهلیزها و نمازخانههای مختلف به هم متصل میسازد. این مسجد از سمت شمال و مشرق و جنوب محدود است به کوچه باریکی که چون به مدخل بزرگ مسجد و مقابل مناره و درگاه خانقاه میرسد، وسعت یافته مبدل به میدان کوچکی میشود. در سمت غرب ویرانه خانقاه دیده میشود، مسجد ۳ مدخل دارد، یک مدخل جنوبی و دو مدخل شمالی، مدخلهای سمت شمال همسطح حیاط هستند، ولی مدخل جنوبی دهلیزی است که با ۱۲ پله بلند به کف راهرو مسجد میرسد...» از نقاط دیدنی مسجد، مکانی در میان صحن مسجد است که با چند پله به کانال قنات آبی میرسد که از زیربنای مسجد عبور میکند. اصل بنای مسجد با آجر و ملات ساخته و با آهک پوشیده شدهاست. برپهنه چندین کتیبه و سنگ نبشته در گوشه و کنار مسجد، تاریخ تعمیرات، بانیان، معماران و استادان مجرب و مشهوری که در مرمت و بازسازی این مسجد فعالیت داشتهاند؛ به خوبی عنوان شدهاست.
بقعه شیخ عبدالصمد نطنزی: بنای این بقعه با مسجد جمعه چنان مربوط و متصل است که به نظر میرسد مقارن یکدیگر یعنی در سال ۷۰۷ هجری ساخته شدهاند. محور اصلی بقعه و محراب آن که با محور مسجد نزدیک به ۱۰ درجه انحراف دارد و نیز موقعیت راهرو، مقبره و دهلیز مسجد دلیل دیگری است برآن که هر دو بنا در یک زمان ساخته شدهاند. گنبد این بقعه هرمی شکل و هشت ضلعی است. براساس لوحهای در بقعه شیخ عبدالصمد، ساخت این بقعه به اسماعیل بنای اصفهانی نسبت داده شدهاست. در راهرو مشترک مسجد و مقبره شیخ عبدالصمد سردر مخصوصی برای خانقاه ساخته شده که کتیبه آجری آن به خط ثلث برجسته به خوبی قابل خواندن است. برضریح چوبی روی آرامگاه شیخ عبدالصمد نیز کتیبهای به خط ثلث به چشم میخورد با این مضمون «عمل استاد حسین بن استاد اسماعیل سرشگی النطنزی فی تاریخ نه اربع و سنین و الف سنه ۱۰۶۴ کتیبه عبداللطیف.» و بر لوح سنگی روی قبر شیخ چنین حکاکی شدهاست: «هذا الغفور الرحیم الرحمن اللهم صل علی النبی و الولی و الحسن و الحسین و العباد و الباقر و الصادق و الجعفر و الکاظم الموسی و الرضا و التقی و النقی و العسگری و الحجته القائم محمدالمهدی الغازی صاحب الزمان (عج)» "همت مصروف داشت عصمت پناه صالحه خدیجه سلطان بنت شمس طلا در سنه ۱۰۴۵ و این اثر خیر از او باقی ماند. گفتنی است؛ قسمتی از بالای محراب آرامگاه شیخ عبدالصمد هم اکنون در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری میشود. قسمتهایی از این محراب در اواخر قرن گذشته به سرقت رفته بود.
رباط شاه عباس: این رباط در عهد شاه عباس اول توسط میرابوالمعالی برزرودی یکی از امرای مقرب دربار (وزیر حضور و مجلس نویس شاه) ساخته شده و دارای جلوخان و سردری با کتیبه سنگ شیشهای به خط ثلث زیبایی است که متأسفانه قسمتی از آن تخریب و ربوده شده و آنچه باقی مانده به لحاظ دیواره سازی و سنگربندیهای اشرار و راهزنان در مدخل کاروانسرا اکنون به دشواری قابل خواندن است.
امامزاده سیّد سادات: دارای بفعه و بارگاه در حاشیه روستای کندز و روستای گاریان.
گنبد باز: گنبدی است بر قله کوهی کم ارتفاع مشرف به شهر. در کتاب تاریخ زندگانی شاه عباس اول درباره چگونگی ساخت این گنبد چنین آمدهاست: «شاه عباس اول اغلب تمرینات لشکری خود را در دشتی بین نطنز و اردستان انجام مححیداد و شکارگاههایی نیز در این حوالی بود ودر این شکارها، بازهای جنگی و شکاری شرکت داشتند، در سال ۱۰۰۱ هجری قمری که شاه عباس به اردستان و نطنز رفته بود، یکی از بازها که مورد توجه شاه بود و به»بازلوند«شهرت داشت در جنگ با عقابی زخمی شد و پس از چندی مرد و موجب ملال خاطر شهریار سرافراز گشت... و در حین توجه، اشاره علیه براین موجب صادر گشت که حکومت پناه»نجم الدین محمود بیک«حاکم نطنز در مقامی مرتفع عمارت عالیهای جهت دفن»بازلوند«طرح اندازد... و جناب حکومت پناه اطاعت حکم نمود و برقله کوهی رفیع (در همان مکان که عقاب، باز را صید کرده بود) گنبدی عالی طرح افکند و در عرض اندک زمان به اهتمام او به اتمام رسید... و اگر کسی ملاحظه آن عالی بنا بنماید، میداند که چه زحمت در اتمام آن بنا رفته و چه مبلغ زر در آنجا خرج شده... و مصالح آن تمامی از شهر نطنز برقله آن کوه که یک فرسنگ است به پشت آدمی بردهاند...»
مشاهیر نطنز[ویرایش]
- بدیع الزمان نطنزی معروف به ادیب نطنزی درگذشته ۴۹۷ه ق صاحب المرقات، دستوراللغةدر معانی لغت عربی به فارسی
- نورالدین عبدالصمدبن علی نطنزی درگذشته سال۶۹۹ ه ق از عرفا که خانقاه وی کنار مسجد جامع نطنز است
- شیخ عزالدین محمودبن علی نطنزی درگذشته سال ۷۳۵ ه ق صاحب مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه
- معین الدین نطنزی مورخ دوره تیموری صاحب منتخب التواریخ معینی در تاریخ ملوک شبانکاره و زندگی اسکندرمیرزا
- سیدحسن بن حسین الحسینی نطنزی (سید واقف) درگذشتهٔ سال ۸۵۹ هجری قمری از عارفان سدهٔ نهم
- محمودبن هدایت الله افوشته نطنزی. زادهٔ سال ۹۳۸ ه ق مورخ دوره صفوی صاحب نقارت الآثار فی ذکر الاخبار از اهالی روستای افوشته (اوشته)
- میرزاسلمان حسابی نطنزی مستوفی دوران صفوی صاحب اوصاف البلاد در توصیف عجایب وغرایب
- ملا اوجی نطنزی از شعرای عهد صفوی در قرن ۱۱ که نسخههایی از دیوان شعر او در موزه کتابخانه بریتانیا میباشد
- میرزا زین نطنزی از اهالی ابیانه، شاعر دوره صفوی که آثاری از وی بجای مانده
- ملا محمدتقی مجلسی (مجلسی اول) درگذشتهٔ سال ۱۰۷۰ ه ق از روحانیان بنام که فرزند مقصودعلی نطنزی میباشد
- ابوعبدالله محمد بن احمد نطنزی، گردآور کتاب «الخصائص العلویة علی سائر البریة».
- محمد بن احمد نطنزی محدث و صاحب کتاب خصائص الائمه
- حسین نطنزی درگذشته ۱۲۷۰ هجری قمری صاحب کتاب نورالانوار
- سرلشکر کریم آقا بوذرجمهری :پنجمین شهردارتهران (1302-1312)که دربین 58 شهردارتهران بیشترین طول عمر مدیریت شهری راداراست. برخی ازمشاغل دیگروی: رئیس اداره نقلیه قشون، فرمانده تیپ پیاده مرکز، وزیر فوائد عامه و رئیس املاک سلطنتی.
- دکتر فریدون پارسانژاد - رئیس اولین انستیتوی هنرهای نمایشی نطنز و عضوانستیتوی بین المللی تئاتر در سوئیس ومرکز استانیسلاوسکی در مسکو
- دکتر امیر ابوالحسنی، شاعر و مهندس فرآیند و از اساتید دانشگاه از اهالی روستای کندز
- خسرو خبیری (فروردین ۱۳۲۲ بادرود نطنز) کارشناس هوش، خلاقیتهای ذهنی در مطبوعات و مسابقات تلویزیونی است.
- دکتر مرتضی صفاری نطنزی سفیر ایران دراسپانیا
- محمود بن صدر الدین نطنزی از منبت کاران برجسته و زبردست
- محمد رفیعی سرشکی سازنده نخستین بیمارستان و مدرسه و مسجد. درگذشت در سال ۱۳۵۹ (اردشیر)
- شهید مجید شریف واقفی دانشجوی سابق دانشگاه اریامهر که پس از شهادتش به دست منافقان نام این دانشگاه به احترام او به"صنعتی شریف"تغییر کرد.
- شکرالله رفیعی (زاده ۱۳۰۴ - درگذشته ۱۳۷۸) کارگردان، فیلمبردار، تهیهکننده و تدوینگر اهل ایران است. وی برادر نعمتالله رفیعی (فیلمبردار) و عزیزالله رفیعی (کارگردان) است. رفیعی در سال ۱۳۷۸ بر اثر سکته قلبی درگذشت
- مهدی خالدی (مرداد ۱۲۹۸ تهران - ۹ آذرماه ۱۳۶۹) با اصالتی از شهر خالدآباد از توابع شهرستان نطنز از آهنگسازان ایرانی و نخستین نوازندهای بود که بعد از صبا در رادیو ایران ویولن تکی نواخت.
- حسن توکلی طرقی کار آفرین برتر(1345-1391)؛مدیرعامل شرکت صنایع شیرتهران (وارنا)- مجتمع کشتارگاهی گوشت بهین - سردخانه مهروارنا - دانشگاه علمی کاربردی و.....
- دکتر جعفر قیومیان (1329-1385)استاددانشگاه وزمین شناس بین المللی
- حسین خواجه امیری متخلص به (ایرج) خواننده موسیقی اصیل ایران است. وی پدر احسان خواجه امیری (خواننده) و الیکا خواجه امیری (نوازنده و مدرس پیانو) است.
- علیرضا توکلی طرقی، مخترع و دانشمند ایرانی یکی از جوان ترین اساتید دانشگاه سلطنتی و صنعتی کشور سوئد است. وی مدرک دکترای خود را در رشته بینایی کامپیوتر و رباتیک از دانشگاه سوئد و آکسفورد دریافت کرده است. او از پایه گذاران شرکت «اوکولوس» است و در سال 2008 به همراه پنج شاگرد خود، موفق به اخذ جایزه ایده برتر تحقیقات تجاری شد.
- بهمن هاشمی مجری ودوبلور توانمند صداوسیما
- مریلا زارعی برزی بازیگر توانمند معاصروبرنده سیمرغ بلورین جشنواره فجر
- جمشید اصغری گیوه چی دارنده مدال طلای کیک بوکسینک آسیا
- شهید مرتضي سلمان طرقي (1335-1362) از فرماندهان ارشد سپاه دردوران جنگ تحمیلی
- دکتر حسین توکلی معاون اجرایی سازمان سنجش
- دكتر حبيب الله انصاري طرقي استاددانشگاه وپژوهشگر برتر علوم
- دکتر محمد طیبی رهنی استاد دانشگاه صنعتی شریف دررشته هوافضا- پژوهشگر
- احمد نجفی اصل کارآفرین نمونه ورییس هییت مدیره شرکت تهران گوار(محصولات جوجو)
- دکتر سعیدرضا بخشی کندزی استاد دانشگاه و عضو هیات علمی از اهالی روستای کندز.
- کتاب جغرافیای کشاورزی ایران نوشته دکترتقی بهرامی چاپ دانشگاه تهران تاریخ ۱۳۳۳.
- فرهنگ جغرافیای آبادیهای کشور ایران جلد۶۰(کاشان) چاپ اداره جغرافیائی ارتش.
* فهرست بناهای تاریخی ایران و راههای باستانی ناحیه اصفهان-سازمان ملی حفاظت آثارباستانی.
- میراث فرهنگی نطنز نگارش سیدحسین اعظم واقفی، ناشر انجمن میراث فرهنگی نطنز.
- سایت شهرستان نطنز
- فصلنامه تحفه نطنز
- آثار تاریخی شهرستانهای کاشان و نطنز تألیف حسن نراقی.
- لغت نامه دهخدا.
شعرجزن
